Tengrinews басылымы жариялаған оқиға қарапайым көрінуі мүмкін: шетелдік азамат өзінің фотосуретін Қазақстандағы алимент төлемеушілер жайлы мақалада тапқан. Адам Қазақстанда ешқашан болмаған, ешкімге алимент төлеуге міндетті емес — бірақ оның бет-бейнесі бөтен адамның жағымсыз тарихына «безендіру» ретінде пайдаланылған.
Бұл — дерексіз қате емес. Біреудің беделіне нұқсан келтіруі, жұмысқа қабылдануына кедергі болуы, тіпті туыстарын дүрбелеңге салуы мүмкін жағдай.
Суреттер интернетте қалай «қашып кетеді»
Фотосуреттер — бүгінгі интернеттің ең оңай «алынатын» мазмұны. Әлеуметтік желідегі ашық профильден, LinkedIn-нен, тіпті ескі форумнан алынған сурет редакцияланбай немесе минималды өзгертумен кез келген мақалаға, постқа, жалған жаңалыққа жарасып кете береді.
Іздеу жүйелері суреттерді индекстейді, ал бір рет желіге шыққан фото одан кейін ондаған сайтта «көшіріліп» жатуы мүмкін — иесінің рұқсатынсыз, тіпті хабарынсыз. Осы оқиғадағы шетелдік те дәл осылай өз суретін тосыннан тапқан шығар.
Маңызды нюанс: мұндай жағдайларда суретті кім, қашан және қалай пайдаланғанын дәлелдеу қиын. Заңды жолмен талап қоюға болады, бірақ бұл ұзақ та шаршататын процесс.
Балалар мен жасөспірімдер неге ерекше осал?
Мектеп оқушылары мен абитуриенттер желіде өте белсенді. Олар суреттерін TikTok-та, Instagram-да, Telegram-да еркін жариялайды — жиі «жабық» деп ойлап, бірақ шын мәнінде ашық немесе жартылай ашық параметрлермен.
Ересек болған кезде осы суреттер кандидатты жұмысқа қабылдау барысында тексерілуі, ЖОО-ға немесе шетелдегі бағдарламаға өтінім берген кезде кездесуі мүмкін. Ал егер сол фото бөтен адамның жаман репутациясымен байланысып қалса — зардабы одан да ауыр болады.
Бұл — алыс мысал емес. Шетелде оқуға өтінім берген жасөспірімдерді университеттер де, визалық қызметтер де ашық деректер бойынша тексереді. Google Images арқылы кез келген адамның фотосын іздеуге болады — бұл жиі қолданылатын әдіс.
Ата-аналарға: не тексеру керек, не үйрету керек
Балаңызбен бірге оның желідегі «ізін» бір рет тексеріп шығыңыз. Ол өте қарапайым: Google немесе Yandex-тегі «Суреттер арқылы іздеу» функциясына балаңыздың фотосын жүктеп, нәтижені қараңыз. Суреттің қай сайттарда пайдаланылғанын бірден байқайсыз.
Жасөспірімге түсіндіру керек негізгі идея: желіге шыққан сурет — өзің бақыламайтын нәрсе болып кетеді. Бұл қорқыту үшін айтылатын сөз емес — нақты механизм. Сондықтан ашық профильдерге жариялайтын суреттерді таңдауда саналы болу маңызды.
Егер балаңыздың суреті дұрыс емес контексте пайдаланылғанын тапсаңыз: алдымен скриншот алыңыз, содан соң сайт әкімшілігіне немесе платформаға жалпы тілекпен емес, нақты «авторлық құқықты бұзу» немесе «жеке деректерді заңсыз пайдалану» деген негізбен хабарлама жіберіңіз. Қазақстанда жеке деректерді қорғау туралы заң бар — ол бұл жағдайларда қолданылады.
Бұл оқиғаның артындағы үлкен мәселе
Алимент төлемеушілер туралы материал кімнің суретін алғанын білмей немесе мән бермей пайдаланған болуы мүмкін — стокты фото орнына бірінші «сәйкес» суретті іліп қойған сияқты. Бұл — медиасауаттылық пен редакциялық жауапкершілік мәселесі.
Бірақ осы оқиға тағы бір нәрсені де айқындайды: желідегі жеке деректерге деген немқұрайлылық жалпыға тән болып кетті. Ол тек басылымдарда ғана емес, жай пайдаланушыларда да бар. Басқалардың суреттерін сұрамай пайдалану — этикалық норма бұзылуы, кейде заңды жауапкершілікке де алып келеді.
Балаларға цифрлық сауаттылықты үйрету — бұл енді «қосымша білім» емес. Бұл — ертең университетке немесе жұмысқа барған кезде оларды қорғайтын нақты дағды.
