Ата-аналар активистерінің бұл толқыны кездейсоқ пайда болған жоқ. Олар смартфон дискуссиясынан үлкен сабақ алды: егер бірігіп, дәйекті талап қойсаң — мектеп әкімшілігі де, үкімет те тыңдайды. Енді бірдей энергия AI құралдарына бағытталып жатыр.
Politico жазғандай, қозғалыстың аргументі қарапайым: балалар ChatGPT немесе ұқсас сервистер арқылы үй жұмысын орындай бастаса, оқу процесінің мәні жоғалады. Ойлау, іздеу, қателесу — оқытудың өзегі ғой. Ал AI мұның бәрін балаға дейін жасап береді.
«Телефон тыйымы» модели неге жұмыс істеді
Смартфонға қарсы кампанияның жетістігі бір себеппен түсіндіріледі: ата-аналар оқиғаның алдын ала жүрді. Олар зерттеулерді оқыды, дәрігерлермен сөйлесті, мектеп директорларына бірге барды. Жеке шағым емес — ұйымдасқан қысым.
Нәтижесінде Франция, Нидерланды, Ұлыбритания және бірқатар АҚШ штаттары мектепте телефонды шектеді. Казақстанда да осы бағыттағы талқылаулар жүріп жатыр — бірақ жүйелі шешім әлі жоқ.
Енді сол ата-аналар: «Телефонмен болды, ендігі кезек AI-да» деп жатыр. Логика бірдей — технологияны толық тыйып тастау емес, мектеп ортасын реттеу.
AI — бұл тек «шпаргалка» ма?
Мұнда пікір екіге жарылады. Бір жақта — AI сабақты байытады, шығармашылықты ашады, балаға жеке қарқынмен жұмыс істеуге мүмкіндік береді деп санайтын мұғалімдер мен зерттеушілер. Екінші жақта — оқушы ойын өзі жұмсамаса, ештеңе үйренбейді деп алаңдайтын ата-аналар мен педагогтар.
Шындық, мүмкін, ортада. AI — бұл калькулятор секілді құрал: пайдалану ережесін білсең, математикадан артта қалмайсың. Білмесең — санауды мүлде ұмытасың. Мектеп осы шекараны анықтауы керек, бірақ қазір ол шекара жоқтың қасы.
Ата-аналар сұрайтын нәрсе де дәл осы: ережені мектеп пен қоғам бірге жазсын, технология компаниялары жалғыз шешім қабылдамасын.
Қазақстан мектебіне бұл қалай қатысты
Біздің мектептерде AI-ды ресми реттейтін ешқандай нұсқаулық жоқ. Оқушылар ChatGPT, Gemini, отандық аналогтарды пайдаланады — ашық, кейде мұғалімнің өзі ұсынады. Үй тапсырмасын AI жазып берді ме, баланың өзі жазды ма — тексеру механизмі нашар дамыған.
Бұл — глобал мәселе, бірақ Қазақстанда оған қосымша қабат бар: ЕНТ (ҰБТ) сынағы мектеп білімін өлшейтін басты өлшем болып қала береді. Ал ЕНТ-та AI жоқ — тек баланың өз миы. Егер оқушы 10-11-сыныпта барлық жазбаша жұмысты AI-ға тапсырса, сынақ алдында нені пайдаланбақ?
Ата-аналар үшін практикалық сұрақ: балаңыздың AI-мен қарым-қатынасы қандай? Ол оны ой серігі ретінде пайдаланады ма, жауап фабрикасы ретінде бе? Бұл айырмашылық — шешуші.
Ата-аналар не істей алады — қазір
Тыйым салу — ең оңай, бірақ ең тиімсіз жол. Бала үйде ChatGPT ашпайды деп кепілдік бере алмайсыз. Керісінше, AI-мен қалай жұмыс істеу керектігін бірге талқылаған дұрыс.
Мысалы: AI жауап беруге емес, сұрақ қоюға арналған деген ережені үйде орнатыңыз. «Маған жауапты жаз» емес, «Мен осылай ойлаймын, не дұрыс, не бұрыс?» — деп сұрату дағдысы мүлде басқа нәтиже береді.
Мектепте де осы дискуссияны ашуға болады. Батыс тәжірибесі көрсеткендей — ата-аналар бірігіп сөйлегенде, мектеп тыңдайды. Бір хат емес, бірнеше отбасының ортақ ұстанымы — бұл басқа салмақ.
Телефон дискуссиясы бізге бір нәрсені үйретті: технологияны елемеу де, оны шектеусіз жіберіп алу да жамандық. Ортасын табу — ата-аналардың, мұғалімдердің және балалардың бірге атқаратын жұмысы. AI-мен де дәл солай болады — тек бұл жолы ережені ертерек жазсақ жақсы болар еді.
