Education Week басылымы соңғы жылдары батыс мектептерінде технологияға — әсіресе жасанды интеллект пен смартфондарға — деген наразылықтың артып келе жатқанын жазады. Ата-аналар, мұғалімдер, кейде тіпті бала психологтары дабыл қаға бастады: экрандардың арты — зейіннің шашырауы, ұйқының бұзылуы, тіпті депрессия.
Бірақ бір маңызды сұрақ жауапсыз қалып келеді: мектептер шынымен де технологияны қысқарта ма, әлде тек пікірталас жүріп жатыр ма? Education Week жинаған деректер бір жақты жауап бермейді.
Телефонды сыныптан шығарды — ал одан әрі не болды?
Ең нақты мысал — смартфон. Франция 2018 жылдан бастап мектептерде телефонды тыйып қойды, Ұлыбритания жақында осы жолды қуды. АҚШ-тың бірқатар штаттарында да ұқсас заң жобалары талқыланып жатыр. Нәтижелер бар — кейбір зерттеулер оқушылардың зейіні мен сыныптағы өзара байланысының жақсарғанын көрсетеді.
Алайда мұның AI-ға қатысты бөлігі әлдеқайда күрделі. ChatGPT сынды құралдарды сыныптан шығарып тастаса болмайды — балалар оны үйде, планшетте, ноутбукте пайдаланады. Мектеп оны тыйса, бала жасыруды үйренеді. Тіпті кейбір педагогтар AI-ды мектепке енгізбей тастаса, оқушылар оны сауатсыз қолданатынын айтады.
Технология — мәселе емес, оны қолдану тәсілі
Педагогикалық зерттеулер бір нәрсені анық көрсетеді: технологияның мектепте пайдасы оны қалай, қандай мақсатта және кім басқаратынына байланысты. Жай ғана планшет беріп, оқушыны бос қалдыру — тиімсіз. Ал мұғалім технологияны нақты дидактикалық мақсатпен пайдаланса — нәтиже басқа.
Проблема мынада: мектептердің көпшілігі технологияны зор энтузиазммен сатып алды, бірақ мұғалімдерді оны дұрыс пайдалануға үйретуге уақыт пен ресурс жұмсаған жоқ. Енді олар сол шешімнің бедерін тартып отыр.
AI дегенді жай ғана бан жариялауға бола ма?
Кейбір американдық мектептер ChatGPT-ті тежеуге тырысты. Бірақ бан ұзаққа бармады: балалар VPN пайдаланды, телефонынан кірді, альтернативтерін тапты. Мамандар айтады: AI-дан қашу мүмкін емес, оны саналы пайдалануды үйрету — бірден-бір жол.
Бұл батыс мектептерінің де бірауыздан шешім таба алмай жүрген мәселесі. Біреулер AI-ды оқу бағдарламасына енгізіп, медиасауаттылық сабақтарын ашты. Біреулер толық тыйым жариялады. Ортасы жоқ сияқты — немесе ол орта тек нақты мектептің нақты педагогикалық жоспарында ғана өмір сүреді.
Қазақстандық ата-аналарға не керек?
Бұл пікірталас бізге тікелей қатысты. Қазақстан мектептері цифрландыруға белсенді инвестиция жасаған кезеңде, батыс бірқадам артқа шегінуді талқылайды. Бірақ бұл «батыс қате болды» дегенді білдірмейді — олар жай ғана өз тәжірибесін саралап жатыр.
Ата-ана ретінде сіз не істей аласыз? Баланың экран алдында өткізетін уақытын бақылаңыз, бірақ тыю мен шектеудің айырмасын біліңіз. Тыю — уақытша шара. Шектеу — ережелер мен келісімдер арқылы баланы жауапкершілікке баулу. Екіншісі ұзақ жұмыс істейді.
AI құралдарымен балаңызды бірге таныстырыңыз. ChatGPT-ті ол сізсіз де тапқан шығар — бірақ оны не үшін, қалай, қандай шекпен пайдалану керектігін сіз бірге анықтасаңыз, ол өздігінше үйренгеннен гөрі сауаттырақ қолданушыға айналады.
Маятник орта жерде тоқтайды
Технологияны мектептен алып тастауға болмайды — дүние солай өзгерді. Бірақ оны бақылаусыз қолдану да жауап емес. Батыстың қазіргі тәжірибесі — бұл балансты іздеу процесі, аяқталған тұжырым емес.
Ең дұрыс сабақ: технологияны саналы пайдалануды үйрену — бұл жеке адамның дағдысы, мектеп саясаты ғана шеше алмайтын нәрсе. Және бұл дағдыны қалыптастыру отбасынан басталады.
