Не болды?
Францияда биылғы жылы парламент 15 жасқа дейінгі балалардың әлеуметтік желілерге тіркелуіне тыйым салатын заң жобасын қабылдаған еді. Заң ата-аналардың келісімінсіз балалардың TikTok, Instagram сынды платформаларда аккаунт ашуына жол бермеуді көздеген.
Алайда заң күшіне енуі үшін конституциялық кеңестен өтуі керек еді. Кеңес заңның кейбір тармақтарын конституцияға қайшы деп тауып, тұтастай бұғаттады. Негізгі себеп — балалардың құқығын шектеу тым қатаң жүзеге асырылады деген уәж.
Неге бұл — күрделі мәселе?
Бір қарағанда, балаларды әлеуметтік желіден қорғау — әрбір ата-ананың арманы. Зерттеулер көрсеткендей, 13 жасқа дейінгі балалардың көбі ата-анасының рұқсатынсыз-ақ әлеуметтік желіде отырады. Платформаларда жас шектеуі бар, бірақ оны тексеру — ешкімнің міндеті емес.
Бірақ Франциядағы конституциялық кеңес басқа жағынан қарады: егер баланың жеке деректерін өңдеуге ата-анасы келісім берсе, онда оны шектеу — баланың сөз бостандығына араласу. Яғни, заң баланы қорғау мен оның құқығын теңестіруде әлсіздік танытты.
Тағы бір маңызды жайт: заң қабылданып, күшіне енсе де, оны орындау механизмі анық емес еді. Баланың жасын қалай тексереді? Ата-анасының келісімінсіз тіркелсе, кім жауапты? Бұл сұрақтарға жауап жоқ.
Қазақстандық ата-анаға не істеу керек?
Франциядағы оқиға — бізге деген сабақ: мемлекеттік деңгейдегі тыйымдар мәселені түбегейлі шешпейді. Баланың цифрлық гигиенасы — ең алдымен отбасының ісі. Қазақстанда да балалардың әлеуметтік желіде отыру уақыты артып келеді, ал ата-аналар көбінесе бұған әзір емес.
Мамандар бірнеше нақты қадамды ұсынады: біріншіден, баламен бірге отырып, оның қандай контент көретінін талқылаңыз. Екіншіден, отбасында «цифрлық ережелер» жасаңыз — мысалы, ұйықтар алдында телефонды бөлмеден тыс қалдыру. Үшіншіден, балаға әлеуметтік желінің тек ойын-сауық емес, жауапкершілік екенін үйретіңіз.
Баланы тыйымнан гөрі түсіндіру арқылы қорғау — тиімдірек. Әсіресе жасөспірім кезінде қатаң тыйым тек қарсылық тудырады. Францияның тәжірибесі осыны тағы бір рет дәлелдеп отыр.
Алдағы уақытта не болады?
Француз үкіметі заңды қайта қарап, конституциялық кеңестің талаптарына сай өзгертулер енгізуге мәжбүр. Бұл тағы бірнеше айға созылады. Ал балалар әзірге әлеуметтік желіде отыра береді — тек қорғаныссыз.
Бәлкім, ең дұрыс жол — заң мен ата-ананың бірлескен жұмысы. Мемлекет платформалардың жас шектеуін тексеруін талап ете алады, ал ата-ана баласына интернеттегі қауіпсіздіктің негізін үйретеді. Әйтпесе, кез келген заң — тек қағазда қалады.
