Қазақстан Президенті Әкімшілігінің Бірінші заместителі Ерлан Карин псевдотарихшылар туралы ашық пікір білдірді: олар популизмге сүйеніп, халыққа жалған мифтерді таңуға тырысады. Мұны ресми деңгейде осынша тура айту — сирек жағдай. Яғни мәселе шынымен алаңдатарлықтай деңгейге жеткен деген сөз.
Блогер «тарихшыдан» және оқулықтан — айырмасы неде?
Мектеп тарих сабағында оқушы тексерілген деректермен, ғылыми көзқараспен танысады. Ал YouTube, TikTok немесе Telegram арналарындағы «тарихи» контент мүлдем басқа ойын бойынша жұмыс істейді: эмоция, сенсация, «бізден жасырған шындық» риторикасы. Дәл осы формат жасөспірімдер үшін өте тартымды болады — оқулыққа қарағанда.
Псевдотарихшылардың негізгі айласы — жартылай шын фактіні алып, оны дұрыс контекстен шығарып тастау. Бір дерек шын болуы мүмкін, бірақ одан жасалған қорытынды мүлдем жалған. Балаға мұны ажырату оңай емес, егер ол сыни ойлауға үйретілмесе.
Бұл неге тек тарих мәселесі емес?
Жалған тарихи нарративтер жай ғана «қате білім» емес. Олар жиі ұлтаралық шиеленіс, тарихи кек, бөгде елдерге деген жасанды жауласу сезімін қалыптастырады. Жасөспірімдер мұндай идеяларды сыни тұрғыдан талдамай сіңіріп алады — содан кейін оны «шындық» деп санайды.
Сондықтан Кариннің сөздері жай ғана ғылыми пікірталасқа шақыру емес. Бұл — қоғамдық сананы қорғауға қатысты мемлекеттік алаңдаушылықтың белгісі. Ал отбасы осы процестің бірінші сызығында тұр.
Балаңызбен осы туралы қалай сөйлесуге болады?
Тыйым салу жұмыс істемейді — блогерді «жаман» деп айтсаңыз, бала оны одан бетер қарайды. Керісінше, бірге отырып сол контентті талдаған тиімдірек: «Мына адам бұл қорытындыға қалай келді? Дерек көзі бар ма? Тарихшылар бұл туралы не дейді?»
Мектепте тарих пәнінен жақсы баға алу мен шынайы тарихи сауаттылық — бір нәрсе емес. Баланың ата-аналарымен тарихи тақырыпта ашық, пікірталасты әңгіме жүргізе алуы — оны жалған нарративтерден қорғайтын ең тиімді «вакцина».
Егер балаңыз белгілі бір блогерге немесе арнаға қатты ілігіп кеткен болса, ол контентті бірге қарап, «менің ойымша...» деп өз пікіріңізді ортаға салып көріңіз. Жасырын тыйым емес, ашық диалог.
Мемлекет не істемек?
Карин мәлімдемесі псевдотарихшыларға қарсы нақты заңнамалық шаралар туралы нақтылықты бермейді. Бірақ бұл мәселенің мемлекет назарына алынғаны белгілі болды. Болашақта кейбір контентке шектеу немесе тарихи фактчекинг платформаларын дамыту мүмкін деп болжауға болады — дегенмен бұл жорамал ғана.
Бір анық нәрсе: ресми тарих білімін беру жүйесі мен интернет контентінің арасындағы алшақтықты мемлекет жабатын шамасы шектеулі. Ең тиімді фильтр — баланы сыни ойлауға үйреткен отбасы.
