Түркістан облысының бірнеше мектебінде мұғалімдер шетелге кеткен кезеңде жұмыс орнында тіркелген болып шыққан. Яғни, ресми құжаттар бойынша — сабақ берді, жалақы алды. Шын мәнінде — шекарадан өтіп кеткен. Облыстық басқарма тексеру нәтижесінде осы фактіні анықтаған деп хабарланады.
Бұл жағдайдың нақты ауқымы — қанша мұғалім, қанша күн, қанша сома — ашық деректерде жоқ. Сондықтан біз болған фактіні тіркейміз, бірақ санды болжамаймыз.
Сыныпта отырған балалар туралы кім ойлады?
Ең ауыр сұрақ санкция туралы емес. Ең ауыр сұрақ — сол кезде сыныпта не болды? Мұғалімнің орнын кім басты? Немесе балалар жай ғана қараусыз «бос сабақта» отырды ма?
Мектепте мұғалім болмаған жағдайда іске қосылуы тиіс нақты механизм бар: орынбасар мұғалім, ауыстырушы кесте, директордың бақылауы. Егер бұл механизм жұмыс істемесе, демек мәселе тек бір адамның жауапсыздығында ғана емес — бүкіл ішкі бақылау жүйесінде.
Ата-ана үшін бұл дегеніміз: баланың сабақтан қалуы немесе бос уақыт өткізуі мектеп деңгейінде байқалмауы мүмкін. Аптасына бір рет болса да баланың «бүгін не өттіңдер?» деген сұраққа нақты жауап бере алатынын тексерген жөн.
Жүйе неге мұны уақытында байқамады?
Қазақстан мектептерінде мұғалімнің болуын бақылайтын бірнеше деңгей бар: директор, оқу ісі жөніндегі орынбасар, тіпті электрондық журнал. Алайда практикада бұл деңгейлер формалды тіркеуге айналып кетуі мүмкін — нақты болу-болмауды емес, сандарды ғана тексереді.
Шетелге шығу деректерін тек шекара қызметі немесе ішкі аудит барысында іздеу арқылы анықтауға болады. Мектеп директоры мұны өз бетімен тексере алмайды. Демек, бұл олқылық жүйелік сипатта — ол жеке бір директордың немесе мұғалімнің мінез-құлқына байланысты емес, деректер арасындағы байланыстың жоқтығынан туындайды.
Бұл жеке ма, әлде жиі кездесетін жағдай ма?
Осы жылдары Қазақстанда мемлекеттік қызметкерлердің жалақы алып, шынымен жұмыс істемеген жағдайлары бірнеше рет тіркелген. Бірақ мұғалімдерге қатысты мұндай анықтама ерекше — өйткені мұғалімнің орнын дереу ешкім толтыра алмайды. Дәрігер ауру болса, науқасты басқасы қабылдайды. Мұғалім болмаса, сол балалар сол сабақты алмайды.
Білім беру саласындағы жауапкершілік деген — тек қаржылық есеп емес. Бұл балаға берілген уақыт пен бағдарламаның орны толтырылмайтынын білдіреді. Бір апталық математика немесе химия сабағын кейін «қуып жету» мүмкін, бірақ бұл баланың жүгін арттырады — ол үйде немесе репетиторда компенсация іздейді.
Ата-ана не істей алады?
Бұл жағдай туралы білгенде ата-ана не істей алады? Бірінші — баланың күнделікті сабақ кестесін кезеңді бақылау. Балаңыз «бүгін ешкім кірмеді» деп айтса — бұл ақпарат. Оны мектепке жіберіп, ресми жауап сұраңыз.
Екінші — электрондық журналды пайдаланыңыз. Қазақстанның көптеген мектептерінде ата-аналар kundelik.kz немесе ұқсас платформалар арқылы баланың бағасын ғана емес, мұғалімнің белгіленген сабақтарды жүргізіп-жүргізбегенін де бақылай алады.
Ең маңыздысы: мектеп ата-ана алдында есеп береді. Бұл ресми норма, ата-аналар жиналысы — тек формальдылық емес. Жыл бойына бір рет болса да «осы жарты жылда бос сабақ болды ма?» деп тікелей сұрауға болады.
Түркістан жағдайы тергеу мен жауаптылық шарасын талап етеді — бұл анық. Бірақ бізге одан да маңыздысы сұрақ: бұл бір облыста ғана ма? Немесе осындай мүмкіндік басқа жерде де бар, бірақ әлі тексерілген жоқ па? Жауап ашық деректерде жоқ. Дегенмен, жүйелік тексерусіз бұл сұрақ жауапсыз қала береді — ал бала сол сыныпта отырып жатыр.
